Taşınmazı Çok Düşük Bedelle Sattım: Aşırı Yararlanma Nasıl İncelenir?
Taşınmazın değerinden çok düşük bir bedelle gerçekten satılmış olması, TBK m.28 kapsamındaki aşırı yararlanma incelemesini gündeme getirebilir. Bunun için karşılıklı edimler arasında açık oransızlıkla birlikte satıcının zor durumda kalması, düşüncesizliği veya deneyimsizliğinden yararlanılması değerlendirilir. Sadece bedel farkı, yaş veya satıştan sonra duyulan pişmanlık tek başına yeterli kabul edilmez.
Gerçek Satış ve Devir Tarihindeki Değer
Önce tarafların gerçekte hangi işlem üzerinde anlaştığı ve hangi bedelin ödendiği belirlenir. Resmî senetteki tutar, banka ödemeleri, elden ödeme iddiası, üstlenilen borçlar ve diğer edimler birlikte okunur. Bugünkü piyasa değeriyle yıllar önceki satış tutarını doğrudan karşılaştırmak yerine devir tarihindeki hukuki ve fiilî durum esas alınır.
Taşınmazın paylı olması, mevcut kullanım hakkı, ipotek, kiracı, yapı veya imar durumu ve diğer yükler değer karşılaştırmasını etkileyebilir. Değerleme çalışması bu özellikleri ve işlem tarihini açıklamalıdır. Kanunda her dosyada uygulanacak sabit bir yüzde farkı bulunuyormuş gibi değerlendirme yapılmaz.
Satıcının Durumu ile Alıcının Yararlanması Nasıl Gösterilir?
Zor durumda kalma iddiasında satış günündeki somut ihtiyaç ve koşullar önemlidir. Vadesi gelen borç, ödeme baskısı veya başka bir zorlayıcı durumun belgeleri; alıcıyla görüşmeler ve zaman sırası birlikte ele alınabilir. Deneyimsizlik veya düşüncesizlik iddiasında da genel sıfatlar yerine kişinin bu işlemdeki durumu ve kararın nasıl oluştuğu açıklanır.
Alıcının durumdan nasıl haberdar olduğu ve bundan nasıl yararlandığı ayrı inceleme konusudur. Mesaj, teklif, fiyat görüşmesi, görüşmeye katılan tanığın doğrudan bilgisi ve işlem hazırlıkları bu bağlantıyı gösterebilir. Satıcının ihtiyaç içinde olması, alıcının yararlanması unsurunun kendiliğinden kanıtlandığı anlamına gelmez. Karşı tarafın değer, ödeme ve pazarlık koşullarına ilişkin açıklamaları da dosyaya eklenir.
İki Talep Seçeneğini Ayırın
TBK m.28, zarar görene durumun özelliğine göre sözleşmeyle bağlı olmadığını karşı tarafa bildirerek verdiği edimin geri verilmesini isteme veya sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteme imkânı tanır. “Satışı geri almak” ile sözleşmeyi sürdürüp dengeyi düzeltmek aynı talep değildir. Ödenen bedelin iadesi, tapu durumu, taraflar ve sonraki kazanımlar seçilen yolla birlikte değerlendirilir.
Taşınmaz yeniden devredilmişse güncel malik ve devir zinciri ayrıca incelenir. İlk satışa ilişkin iddia, sonraki bütün işlemlerin kendiliğinden ortadan kalktığı varsayımıyla kurulmaz.
Bir Yıl ve Beş Yıl Hangi Tarihten Başlar?
Hak; düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda kalmanın ise ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl; her hâlde sözleşmenin kurulduğu tarihten başlayarak beş yıl içinde kullanılabilir. Bu başlangıçlar aynı değildir. Tapu günü, öğrenme günü ve zor durumun sona erdiği olay belgeleriyle ayrı kaydedilmelidir. Başka bir işlem yapılmasının bu hak için yeterli olup olmadığı somut olarak değerlendirilir.
İnceleme İçin Belge Dosyası
- Resmî satış senedi, sözleşmeler ve güncel/önceki tapu kayıtları.
- Gerçek bedel ile bütün edimleri gösteren banka kayıtları, makbuzlar ve yazışmalar.
- İşlem tarihine ve taşınmazın o günkü özelliklerine ilişkin değerleme ve karşılaştırma verileri.
- Özel durumu, alıcının bilgisini ve pazarlığı gösteren mevcut belgeler.
- Öğrenme veya zor durumun ortadan kalkma tarihi ve tanığın doğrudan bildiği olayların kısa listesi.
Görünürde satışla gizli bağış iddiası muvazaa; yanlış bilgi veya tehditle karar verilmesi irade bozukluğu; mirasçının mal kaçırma iddiası ise kendi koşullarıyla incelenir. Aynı bedel verisi farklı hukuki sebeplerde kullanılabilir; uygun sebep, satıcının gerçek anlatımı ve belgelerle belirlenir.